مهریه چیست ؟
مهریه یکی از مهم‌ترین حقوق مالی ناشی از عقد ازدواج است؛ اما بسیاری از اختلافات زمانی شروع می‌شود که زن قصد مطالبه مهریه دارد یا زوج با مطالبه آن مواجه می‌شود. سؤال‌هایی مانند «مهریه از چه زمانی به زن تعلق می‌گیرد؟»، «آیا مهریه فقط تا ۱۱۰ سکه قابل مطالبه است؟»، «تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه چیست؟»، «مهریه چگونه وصول می‌شود؟» و «اگر مرد توان پرداخت نداشته باشد چه اتفاقی می‌افتد؟» از مهم‌ترین پرسش‌های این حوزه هستند.
در حقوق ایران، مهریه با وقوع عقد برای زن ایجاد می‌شود و زن اصولاً مالک آن است. با این حال، نحوه مطالبه و ضمانت اجرای آن به نوع مهریه، شرایط عقد، میزان مهریه، وضعیت مالی زوج و شرایط پرونده بستگی دارد.
در این مقاله از ژیان، مهم‌ترین قواعد مهریه را به زبان ساده بررسی می‌کنیم تا بدانید مهریه چیست، چه زمانی قابل مطالبه است، چگونه باید آن را مطالبه کرد، ۱۱۰ سکه چه معنایی دارد، حق حبس چیست و در چه شرایطی مراجعه به مشاور حقوقی ضروری می‌شود.
فهرست مطالب
مهریه چیست؟
مهریه یا مهر، مالی است که در زمان عقد نکاح یا بر اساس مقررات قانونی به زن تعلق می‌گیرد.
مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به مجرد عقد، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن داشته باشد. بنابراین برخلاف تصور رایج، مالکیت زن بر مهریه اصولاً از زمان عقد ایجاد می‌شود و برای ایجاد این حق لازم نیست ابتدا طلاق اتفاق بیفتد.
البته در برخی وضعیت‌های خاص، مانند طلاق قبل از نزدیکی، قانون آثار متفاوتی برای مهریه در نظر گرفته است که در ادامه توضیح داده می‌شود.
آیا مهریه فقط سکه است؟
خیر.
مهریه می‌تواند با توافق طرفین به شکل‌های مختلف تعیین شود؛ برای مثال:
- وجه نقد
- سکه یا طلا
- ملک
- خودرو
- مال مشخص دیگر
- یا مالی که شرایط قانونی لازم برای قرار گرفتن به عنوان مهر را داشته باشد.
بنابراین «مهریه» مساوی با «سکه» نیست و نوع و نحوه تعیین آن باید در عقدنامه به‌دقت بررسی شود.
انواع مهریه :
مهریه را می‌توان از جنبه‌های مختلف تقسیم کرد. یکی از مهم‌ترین تقسیم‌بندی‌ها، تفاوت بین مهرالمسمی، مهرالمثل و مهرالمتعه است.
مهرالمسمی
مهرالمسمی مهری است که میزان یا مال موضوع آن هنگام عقد با توافق زوجین تعیین می‌شود.
برای مثال، اگر در عقدنامه ۱۰۰ سکه تمام بهار آزادی به عنوان مهریه تعیین شود، همین مقدار مهرالمسمی محسوب می‌شود.
مهرالمثل
در شرایطی که قانون تعیین مهرالمثل را لازم بداند، میزان مهر با توجه به شرایط زن و اوضاع و احوال مربوط تعیین می‌شود.
برای تعیین مهرالمثل، شرایطی مانند وضعیت خانوادگی، ویژگی‌های زن، عرف و شرایط مشابه مورد توجه قرار می‌گیرد.
مهرالمتعه
مهرالمتعه با مهرالمثل متفاوت است و در شرایط خاصی مطرح می‌شود؛ از جمله زمانی که مهری در عقد تعیین نشده و شوهر پیش از نزدیکی زن را طلاق دهد.
بنابراین نمی‌توان مهرالمثل، مهرالمتعه و مهریه‌ای را که در عقدنامه تعیین شده، یکسان دانست.
مهریه عندالمطالبه چیست؟
وقتی مهریه عندالمطالبه باشد، اصل بر این است که زن می‌تواند آن را مطالبه کند و برای وصول آن از مسیرهای قانونی اقدام کند.
به زبان ساده، عندالمطالبه بودن مهریه به این معنا نیست که مرد الزاماً باید تمام مهریه را همان لحظه پرداخت کند؛ بلکه به این معناست که با مطالبه زن، دین مهریه قابل پیگیری می‌شود و در صورت وجود شرایط قانونی، موضوع می‌تواند از طریق مراجع صالح پیگیری شود.
اگر زوج توانایی پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، مسئله اعسار و تقسیط می‌تواند مطرح شود.
مهریه عندالاستطاعه چیست؟
در برخی عقدنامه‌ها مهریه به صورت عندالاستطاعه تعیین می‌شود.
در این وضعیت، مطالبه و وصول مهریه با مسئله توانایی مالی زوج ارتباط پیدا می‌کند و برای اجرای آن، وضعیت مالی زوج اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
بنابراین تفاوت عندالمطالبه و عندالاستطاعه فقط یک تفاوت لفظی نیست و می‌تواند در نحوه پیگیری حق زن اثر داشته باشد.
اگر در عقدنامه شما عبارت عندالاستطاعه درج شده است، قبل از اقدام بهتر است متن دقیق عقدنامه بررسی شود.
آیا زن از همان زمان عقد مالک مهریه می‌شود؟
بله.
اصل قانونی این است که زن به محض وقوع عقد مالک مهر می‌شود. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی همین موضوع را تصریح کرده است.
اما مالکیت مهریه با «میزان مهریه قابل مطالبه در هر وضعیت» یکسان نیست.
برای مثال، اگر شوهر پیش از نزدیکی همسر خود را طلاق دهد، مطابق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی، زن اصولاً مستحق نصف مهر خواهد بود.
به همین دلیل در پرونده مهریه باید علاوه بر متن عقدنامه، شرایط وقوع عقد و وضعیت زندگی مشترک نیز بررسی شود.
مطالبه مهریه چگونه انجام می‌شود؟
زن برای مطالبه مهریه می‌تواند با توجه به شرایط پرونده از مسیرهای قانونی موجود استفاده کند.
به طور کلی، مسیر مطالبه ممکن است از طریق اجرای ثبت یا مرجع قضایی صالح پیگیری شود.
انتخاب مسیر مناسب به عواملی مانند:
- نوع سند و نحوه درج مهریه
- وجود یا نبود مال قابل شناسایی از زوج
- میزان مهریه
- وضعیت مالی زوج
- وجود اختلافات دیگر میان زوجین
- و هدف زن از اقدام
بستگی دارد.
بنابراین بهتر است پیش از شروع فرآیند، شرایط پرونده بررسی شود و صرفاً بر اساس تجربه یک پرونده دیگر تصمیم‌گیری نشود.
آیا برای مطالبه مهریه حتماً باید طلاق گرفت؟
خیر.
مطالبه مهریه وابسته به طلاق نیست.
زن می‌تواند در حالی که زندگی مشترک ادامه دارد نیز مهریه خود را مطالبه کند. در واقع مهریه یک حق مالی مستقل است و ایجاد آن با عقد نکاح صورت می‌گیرد.
به همین دلیل، تصور «اگر زن مهریه بگیرد حتماً باید طلاق بگیرد» تصور درستی نیست.
البته مطالبه مهریه می‌تواند در کنار سایر اختلافات خانوادگی، مانند دعوای نفقه، تمکین یا طلاق، آثار و مسائل حقوقی خاص خود را داشته باشد.
برای مطالعه موضوعات مرتبط می‌توانید به مقاله ازدواج و همچنین مقاله عدم تمکین مراجعه کنید.
۱۱۰ سکه مهریه یعنی چه؟
یکی از رایج‌ترین برداشت‌های اشتباه این است که تصور شود قانون، مهریه را به ۱۱۰ سکه محدود کرده است.
۱۱۰ سکه سقف تعیین مهریه نیست.
ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده درباره ضمانت اجرای وصول مهریه تا ۱۱۰ سکه و وضعیت مازاد بر آن صحبت می‌کند. بر اساس این ماده، اگر مهریه تا ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات قانون اجرای محکومیت‌های مالی است؛ و درباره مازاد، ملائت و توانایی مالی زوج ملاک قرار می‌گیرد.
بنابراین اگر در عقدنامه مثلاً ۳۰۰ سکه به عنوان مهریه تعیین شده باشد، این به معنای بی‌اعتبار شدن ۱۹۰ سکه مازاد نیست.
تفاوت اصلی در ضمانت اجرای وصول و شرایط اجرای آن است.
نکته مهم درباره «۱۴ سکه»
در سال‌های اخیر موضوع اصلاح مقررات مهریه و کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری از ۱۱۰ به ۱۴ سکه مطرح شده و مصوباتی نیز در مجلس داشته است؛ اما این موضوع را نباید با «محدود شدن اصل مهریه به ۱۴ سکه» اشتباه گرفت.
تا زمان تنظیم این مقاله، موضوع اصلاح مقررات همچنان در فرآیند قانون‌گذاری و بررسی شورای نگهبان قرار دارد و بنابراین ۱۴ سکه را نباید به عنوان قانون قطعی و لازم‌الاجرا در سایت معرفی کرد.
این بخش باید در آینده و همزمان با نهایی شدن وضعیت قانون به‌روزرسانی شود.
اگر مرد توان پرداخت مهریه را نداشته باشد چه می‌شود؟
نداشتن توانایی مالی به خودی خود باعث از بین رفتن مهریه نمی‌شود.
اگر زوج واقعاً توان پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، می‌تواند در چارچوب قانون موضوع اعسار از پرداخت محکوم‌به و تقسیط را مطرح کند.
دادگاه با توجه به شرایط پرونده، وضعیت مالی و دلایل ارائه‌شده درباره توانایی پرداخت تصمیم‌گیری می‌کند.
بنابراین بین این دو موضوع باید تفاوت گذاشت:
مهریه بخشیده نشده است
با
نحوه پرداخت مهریه تغییر کرده است.
تقسیط به معنای از بین رفتن اصل بدهی نیست.
آیا مهریه به نرخ روز محاسبه می‌شود؟
اگر مهریه به صورت وجه رایج تعیین شده باشد، قانون برای حفظ ارزش آن سازوکار خاصی پیش‌بینی کرده است.
تبصره ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی مقرر کرده است که مهریه وجه رایج با توجه به تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تأدیه نسبت به سال اجرای عقد محاسبه شود، مگر اینکه زوجین هنگام عقد به نحو دیگری توافق کرده باشند.
بنابراین مهریه‌ای که مبلغ آن به ریال یا تومان تعیین شده، لزوماً با همان عدد اسمی اولیه محاسبه نمی‌شود.
مثال
فرض کنید مهریه در عقدنامه مبلغ مشخصی وجه نقد بوده و سال‌ها از تاریخ عقد گذشته است.
در زمان مطالبه، ممکن است مبلغ قابل پرداخت بر اساس شاخص‌های قانونی با مبلغ اسمی درج‌شده در عقدنامه تفاوت داشته باشد.
به همین دلیل در پرونده‌های مهریه وجه نقد، محاسبه دقیق مبلغ باید بر اساس مقررات و شاخص‌های مربوط انجام شود.
حق حبس مهریه چیست؟
یکی از مهم‌ترین حقوقی که در ارتباط با مهریه مطرح می‌شود، حق حبس است.
مطابق ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی، زن می‌تواند تا زمانی که مهر حال به او تسلیم نشده، در شرایط مقرر قانونی از ایفای وظایف زناشویی خودداری کند و این امتناع موجب سقوط حق نفقه او نمی‌شود.
اما حق حبس دارای شرایط و استثنائاتی است و نمی‌توان صرفاً با این جمله که «مهریه پرداخت نشده است» درباره وجود یا عدم وجود آن در هر پرونده اظهارنظر قطعی کرد.
به‌خصوص در پرونده‌هایی که قبلاً رابطه زناشویی یا بخشی از تعهدات مرتبط با زندگی مشترک انجام شده، بررسی جزئیات اهمیت زیادی دارد.
اگر زن مهریه خود را ببخشد چه می‌شود؟
بخشش مهریه موضوعی کاملاً جدی است و نباید صرفاً بر اساس یک توافق شفاهی درباره آن تصمیم گرفت.
نوع سند، عباراتی که در سند استفاده شده، قصد طرفین و شرایط تنظیم آن می‌تواند در آثار حقوقی بخشش مهریه مؤثر باشد.
بنابراین اگر قرار است زن تمام یا بخشی از مهریه خود را ببخشد، بهتر است قبل از امضای هر سندی، متن آن توسط فرد متخصص بررسی شود.
امضای یک نوشته با عنوان‌هایی مانند ابراء، بذل، بخشش یا توافق درباره مهریه می‌تواند آثار حقوقی متفاوتی داشته باشد.
اگر زن فوت کند، مهریه چه می‌شود؟
مهریه یک حق مالی است.
بنابراین در صورت فوت زن، اگر مهریه او باقی مانده باشد، اصل حق مالی او می‌تواند در چارچوب مقررات به وراث منتقل شود.
به همین دلیل، فوت زن لزوماً به معنای از بین رفتن مهریه نیست.
البته برای مطالبه مهریه پس از فوت، وضعیت پرونده، میزان مهریه، اسناد موجود و وراث باید بررسی شود.
اگر شوهر فوت کند، تکلیف مهریه چیست؟
فوت شوهر نیز باعث از بین رفتن مهریه نمی‌شود.
در چنین وضعیتی، مهریه می‌تواند به عنوان دین متوفی مطرح شود و در چارچوب مقررات مربوط به ترکه و دیون متوفی پیگیری شود.
در نتیجه، زن برای بررسی وضعیت مهریه پس از فوت همسر باید علاوه بر عقدنامه، وضعیت دارایی‌ها و ترکه متوفی را نیز در نظر بگیرد.
مهریه در طلاق قبل از نزدیکی چقدر است؟
این موضوع یکی از استثناهای مهم در بحث مهریه است.
مطابق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی، اگر شوهر پیش از نزدیکی همسر خود را طلاق دهد، زن مستحق نصف مهر خواهد بود. اگر شوهر قبلاً بیش از نصف مهر را پرداخت کرده باشد، می‌تواند مازاد را طبق قانون مطالبه کند.
اما این حکم مربوط به شرایط مشخصی است و نباید آن را به همه انواع جدایی یا همه پرونده‌های خانوادگی تعمیم داد.
آیا زن می‌تواند مهریه را در کنار نفقه مطالبه کند؟
بله.
مهریه و نفقه دو حق مالی متفاوت هستند و وجود یکی لزوماً باعث از بین رفتن دیگری نمی‌شود.
برای مثال ممکن است زن در یک مقطع:
- مهریه خود را مطالبه کند؛
- نفقه جاری خود را نیز مطالبه کند؛
- یا در صورت وجود شرایط قانونی، دعاوی دیگری را نیز مطرح کند.
البته آثار حقوقی هر اقدام و نحوه طرح دعاوی باید با توجه به وضعیت پرونده بررسی شود.
آیا مطالبه مهریه به معنی درخواست طلاق است؟
خیر.
مطالبه مهریه به تنهایی به معنای درخواست طلاق نیست.
ممکن است زن صرفاً برای دریافت حق مالی خود اقدام کند و همچنان قصد ادامه زندگی مشترک داشته باشد.
از طرف دیگر، ممکن است مطالبه مهریه همزمان با اختلافات شدید خانوادگی یا پرونده طلاق انجام شود.
به همین دلیل، در مشاوره حقوقی باید ابتدا هدف واقعی فرد مشخص شود؛ زیرا راهکار مناسب برای زنی که قصد ادامه زندگی دارد با زنی که در حال پیگیری طلاق است لزوماً یکسان نیست.
هنگام مطالبه مهریه چه مدارکی لازم است؟
بسته به مسیر اقدام و شرایط پرونده، مدارک می‌تواند متفاوت باشد؛ اما معمولاً مدارک زیر اهمیت دارند:
- سند رسمی ازدواج یا اطلاعات مربوط به عقد
- مدارک هویتی
- اطلاعات مربوط به زوج
- مدارک مربوط به پرداخت‌های قبلی مهریه، در صورت وجود
- اسناد مربوط به توافق‌ها یا بخشش مهریه، در صورت وجود
- مدارک مربوط به اموال زوج، در صورت وجود
- اسناد و مدارک مرتبط با وضعیت مالی طرفین
در پرونده‌های پیچیده‌تر ممکن است مدارک دیگری نیز لازم باشد.
اشتباهات رایج در پرونده‌های مهریه
۱. تصور اینکه ۱۱۰ سکه سقف مهریه است
۱۱۰ سکه به معنای سقف تعیین مهریه نیست؛ موضوع ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده به ضمانت اجرای وصول مربوط است.
۲. تصور اینکه با طلاق، مهریه خودبه‌خود از بین می‌رود
طلاق به خودی خود باعث سقوط مهریه نمی‌شود و میزان و وضعیت مهریه به شرایط پرونده و مقررات قانونی بستگی دارد.
۳. امضای بخشش مهریه بدون بررسی متن
نوع توافق و عبارت‌های مورد استفاده می‌تواند آثار مهمی داشته باشد.
۴. تصور اینکه اعسار یعنی بخشیده شدن مهریه
اعسار و تقسیط، در صورت پذیرش قانونی، به نحوه پرداخت مربوط است و با بخشش یا از بین رفتن اصل مهریه یکسان نیست.
۵. تصمیم‌گیری بر اساس تجربه دیگران
پرونده مهریه ممکن است از نظر نوع مهریه، وضعیت مالی زوج، نحوه ثبت عقد، پرداخت‌های قبلی و سایر شرایط با پرونده‌ای دیگر کاملاً متفاوت باشد.
چه زمانی مشاوره حقوقی درباره مهریه ضروری‌تر است؟
در همه پرونده‌ها حضور وکیل الزامی نیست؛ اما در شرایطی مانند موارد زیر، مشاوره حقوقی می‌تواند از تصمیم اشتباه جلوگیری کند:
- مهریه مبلغ بالایی دارد.
- زوج ادعای اعسار یا ناتوانی مالی دارد.
- احتمال انتقال یا مخفی کردن اموال وجود دارد.
- زن قصد بخشش تمام یا بخشی از مهریه را دارد.
- درباره حق حبس اختلاف وجود دارد.
- طلاق نیز همزمان در جریان است.
- مهریه عندالاستطاعه است.
- بخشی از مهریه قبلاً پرداخت یا بخشیده شده است.
- یکی از زوجین فوت کرده است.
- درباره صحت یا آثار سند مربوط به مهریه اختلاف وجود دارد.
در این شرایط، هدف مشاوره نباید صرفاً «گرفتن مهریه» یا «فرار از پرداخت مهریه» باشد؛ بلکه باید مشخص شود قانون در شرایط واقعی پرونده چه حقی ایجاد کرده و کم‌ریسک‌ترین مسیر اقدام چیست.
سوالات متداول درباره مهریه
مهریه از چه زمانی به زن تعلق می‌گیرد؟
اصل بر این است که زن با وقوع عقد مالک مهر می‌شود. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی این موضوع را تصریح کرده است.
آیا مهریه فقط تا ۱۱۰ سکه قابل مطالبه است؟
خیر. ۱۱۰ سکه سقف تعیین مهریه نیست. این عدد در ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده در ارتباط با ضمانت اجرای وصول مطرح شده و برای مازاد، توانایی مالی زوج اهمیت پیدا می‌کند.
آیا مهریه ۱۴ سکه شده است؟
خیر، نباید مصوبه در حال بررسی را با قانون لازم‌الاجرا اشتباه گرفت. موضوع کاهش ضمانت اجرای مهریه به ۱۴ سکه در فرآیند اصلاح قوانین مطرح شده و وضعیت نهایی آن باید از مقررات لازم‌الاجرا و اعلام رسمی مراجع مربوط بررسی شود.
آیا زن بدون طلاق می‌تواند مهریه بگیرد؟
بله. مطالبه مهریه الزاماً به معنای طلاق نیست.
اگر مرد پول پرداخت مهریه را نداشته باشد چه می‌شود؟
در صورت وجود شرایط قانونی، زوج می‌تواند موضوع اعسار و تقسیط محکوم‌به را مطرح کند. این موضوع به معنای از بین رفتن اصل مهریه نیست.
آیا مهریه وجه نقد به نرخ روز محاسبه می‌شود؟
در مورد مهریه‌ای که وجه رایج است، تبصره ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی سازوکار محاسبه بر اساس تغییر شاخص قیمت سالانه را پیش‌بینی کرده است.
آیا زن می‌تواند به دلیل پرداخت نشدن مهریه از شوهر تمکین نکند؟
در شرایط مقرر قانونی، حق حبس می‌تواند مطرح شود. ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی این حق را برای مهر حال پیش‌بینی کرده است؛ اما وجود حق حبس در هر پرونده نیازمند بررسی شرایط آن است.
اگر قبل از نزدیکی طلاق اتفاق بیفتد، مهریه چقدر است؟
در صورتی که شوهر پیش از نزدیکی زن را طلاق دهد، مطابق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی، زن اصولاً مستحق نصف مهر است.
آیا فوت شوهر باعث از بین رفتن مهریه می‌شود؟
خیر. مهریه یک حق مالی است و فوت زوج به خودی خود آن را از بین نمی‌برد؛ نحوه وصول آن باید با توجه به مقررات مربوط به ترکه و وضعیت دارایی‌های متوفی بررسی شود.
جمع‌بندی
مهریه یک حق مالی مهم ناشی از عقد نکاح است که زن اصولاً از زمان وقوع عقد مالک آن می‌شود. با این حال، نحوه مطالبه و وصول مهریه به عواملی مانند نوع مهریه، شرایط عقد، وضعیت مالی زوج، پرداخت‌های قبلی، وجود یا عدم وجود اختلافات خانوادگی و وضعیت پرونده بستگی دارد.
مهم‌ترین نکته این است که مهریه را نباید صرفاً با عدد سکه یا عبارت «۱۱۰ سکه» خلاصه کرد. ۱۱۰ سکه سقف تعیین مهریه نیست و موضوع آن به ضمانت اجرای وصول مربوط است. همچنین تغییرات مطرح‌شده درباره ۱۴ سکه باید تا زمان نهایی شدن قانون، با احتیاط و بر اساس وضعیت رسمی مقررات بررسی شود.
اگر درباره مهریه با یک مسئله واقعی مواجه هستید، پیش از امضای توافق، بخشش مهریه، طرح دعوا یا پاسخ به دعوای طرف مقابل، بررسی دقیق عقدنامه و شرایط پرونده می‌تواند از تصمیمی جلوگیری کند که اصلاح آن بعداً دشوار باشد.
برای بررسی شرایط پرونده و انتخاب مسیر مناسب، می‌توانید از مشاوره حقوقی ژیان استفاده کنید.
[…] مهریه در قانون ایران تعریف مشخصی دارد و به عنوان حق مالی زن […]
[…] مطالعه بیشتر درباره این موضوع می‌توانید مقاله مهریه و حقوق مالی ناشی از ازدواج را مطالعه […]
[…] مهم‌ترین درآمدهای معاف از مالیات در ایران […]